จิตวิทยาการเทรดและอคติ: แยกข้ออ้าง หลักฐาน และคำอธิบายอื่น

จิตวิทยาการเทรดเริ่มจากการอ่านเหตุผลของตัวเอง

ก่อนบอกว่ามุมมองหนึ่งน่าเชื่อ ลองแยกให้ออกว่าข้ออ้างคืออะไร มีหลักฐานใดรองรับ และยังไม่รู้อะไร จิตวิทยาการเทรดศึกษาบทบาทของความคิด ความรู้สึก และการตัดสินใจ ความมั่นใจ ความผิดหวัง หรือผลจากการซื้อขายครั้งเดียว ยังไม่บอกว่าเหตุผลเบื้องหลังถูกต้องเพียงใด

บทความนี้เลือกประเด็นมาอธิบายสี่กลุ่ม ได้แก่ การหลีกเลี่ยงการสูญเสีย ความมั่นใจเกินจริง อคติยืนยันความเชื่อเดิม และการตัดสินจากผลล่าสุดหรือตัวอย่างจำนวนน้อย ไม่ใช่เนื้อหาครบทุกด้านของจิตวิทยาการเทรด และไม่ใช่หลักสูตรฝึกใจให้ได้กำไร เป้าหมายคืออ่านข้ออ้าง หลักฐาน และความไม่แน่นอนให้แยกจากกัน

เอกสาร Investor.gov ลงวันที่ 16 มิถุนายน 2014 สรุปพฤติกรรมเก้าประการจากรายงานทบทวนงานวิจัยเกี่ยวกับผู้ลงทุนสหรัฐฯ ของ Library of Congress ปี 2010 เช่น การซื้อขายถี่ ผลจากแนวโน้มขายตัวที่กำไรแต่เก็บตัวที่ขาดทุน และการสนใจผลงานในอดีต สี่กลุ่มในบทความนี้เป็นการเลือกหัวข้ออีกชุดหนึ่ง ไม่ใช่การเรียกชื่อใหม่ให้รายการเก้าข้อนั้น

กำไรและขาดทุนต้องเทียบจากจุดอ้างอิงเดียวกัน

แนวคิดการหลีกเลี่ยงการสูญเสีย หรือ loss aversion กล่าวถึงการให้น้ำหนักกับการสูญเสียมากกว่าผลได้ที่มีขนาดเท่ากันเมื่อวัดจากจุดอ้างอิงเดียวกัน ในทฤษฎีความคาดหวังหรือ prospect theory จุดอ้างอิงเป็นตัวกำหนดว่าอะไรนับเป็นผลได้หรือการสูญเสีย ตัวอย่างสมมตินี้ใช้ยอดคงเหลือ 100 หน่วยเป็นจุดเริ่มต้น แล้วเทียบการเพิ่มขึ้น 10 หน่วยกับการลดลง 10 หน่วย

ตารางนี้ทำให้เห็นคู่เปรียบเทียบเท่านั้น ไม่ได้วัดความชอบของผู้อ่านหรือแนะนำให้ถือหรือขายสถานะ งานของ Kahneman และ Tversky ปี 1979 เสนอคำอธิบายเชิงพรรณนาเกี่ยวกับการเลือกภายใต้ความเสี่ยง ส่วนงานทดสอบซ้ำในหลายประเทศปี 2020 พบการสนับสนุนรูปแบบการเลือกที่ทดสอบในวงกว้าง พร้อมความแตกต่างระหว่างประเทศและภายในบุคคลเดียวกัน จึงไม่ใช่หลักฐานว่าทุกคนให้น้ำหนักการสูญเสียเป็นสองเท่าพอดีเสมอ

การหลีกเลี่ยงการสูญเสียไม่เหมือนการไม่ชอบความเสี่ยง ซึ่งเปรียบเทียบผลที่แน่นอนกับทางเลือกที่ไม่แน่นอน และไม่ใช่แนวคิดเดียวกับ disposition effect หรือแนวโน้มขายการลงทุนที่กำไรเร็วกว่า แต่ยังเก็บการลงทุนที่ขาดทุนไว้ การอยากกลับมาเท่าทุนหรือถือสถานะที่ราคาลดลงเพียงอย่างเดียวไม่พิสูจน์ loss aversion เพราะข้อมูล ภาษี และเหตุผลอื่นอาจมีส่วนด้วย

ความมั่นใจเกินจริงมีสามความหมาย

คนหนึ่งอาจประเมินความสามารถ อันดับเมื่อเทียบกับคนอื่น หรือความแน่นอนของค่าประมาณคลาดเคลื่อน สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่การเปรียบเทียบแบบเดียวกัน Moore และ Healy ปี 2008 แยกความมั่นใจเกินจริงออกเป็นสามความหมายดังตาราง

ความยากของงานอาจส่งผลต่อการประเมิน และบางงานพบความมั่นใจที่ต่ำเกินไปด้วย น้ำเสียงหนักแน่นหรือการคาดการณ์ในทางบวกจึงยังไม่เพียงพอที่จะระบุว่าบุคคลนั้นมั่นใจเกินจริง

Barber และ Odean ปี 2000 ศึกษาบัญชีหุ้นสามัญที่โบรกเกอร์ค่าคอมมิชชันต่ำแห่งหนึ่งในสหรัฐฯ ช่วงทศวรรษ 1990 ผลเกี่ยวกับการซื้อขายและผลตอบแทนสุทธิสอดคล้องกับแบบจำลองความมั่นใจเกินจริง แต่งานนี้ไม่ใช่การทดลองสุ่มเพื่อวินิจฉัยจิตวิทยาของผู้อ่าน ความถี่ในการซื้อขายเพียงอย่างเดียวจึงไม่ระบุสาเหตุหรือทำนายผลตอบแทนในอนาคตของใคร

หลักฐานเดียวอาจเข้ากับหลายคำอธิบาย

การหาหลักฐานสนับสนุนมุมมองไม่ได้ผิดเสมอไป ประเด็นคือได้ตรวจสิ่งที่แยกมุมมองนั้นออกจากคำอธิบายอื่นหรือยัง หากเลือกเฉพาะตัวอย่างที่เข้ากับความเชื่อเดิม อาจไม่พบว่าข้อมูลเดียวกันก็เข้ากับอีกเรื่องหนึ่งได้

ในการทดลองค้นหากฎของ Wason ปี 1960 การยกแต่ตัวอย่างที่ยืนยันอาจทำให้สมมติฐานที่ผิดไม่ถูกท้าทาย นี่เป็นงานขนาดเล็กในห้องทดลอง ไม่ใช่งานวิจัยผลตอบแทนจากการเทรด คำถามสำหรับการอ่านหลักฐานคือ มีข้อสังเกตใดที่จะแสดงว่าคำอธิบายปัจจุบันยังไม่ครบถ้วน

ข้อมูลที่ขัดแย้งยังต้องน่าเชื่อถือและเกี่ยวข้องกับข้ออ้าง ข่าวลือที่ไม่มีหลักฐานไม่จำเป็นต้องมีน้ำหนักเท่ารายงานที่มีข้อมูลรองรับ และข่าวสามชิ้นที่คัดจากประกาศเดียวไม่ใช่การยืนยันอิสระสามครั้ง ควรตรวจต้นทางและดูว่าความเห็นที่ต่างกันกำลังตอบคำถามเดียวกันจริงหรือไม่

ข้อมูลล่าสุดกับตัวอย่างน้อยเป็นคนละประเด็น

การให้น้ำหนักกับข้อมูลล่าสุดมากเกินไปเกี่ยวกับความใหม่ของข้อมูล ส่วนการลากแนวโน้มที่เห็นไปสู่อนาคตคือการคาดต่อจากรูปแบบเดิม อีกประเด็นหนึ่งคือการมองว่าตัวอย่างจำนวนน้อยเป็นตัวแทนภาพรวมได้ ทั้งสามเรื่องอาจเกิดร่วมกัน แต่ความใหม่และจำนวนข้อมูลไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

Greenwood และ Shleifer ปี 2014 พบว่าความคาดหวังที่รายงานในชุดแบบสำรวจผู้ลงทุนสหรัฐฯ ในอดีตมีความสัมพันธ์ทางบวกกับผลตอบแทนหุ้นที่ผ่านมา ความคาดหวังที่ผู้ตอบรายงานยังต่างจากผลตอบแทนคาดหมายตามแบบจำลองด้วย นี่เป็นความสัมพันธ์ในชุดสำรวจนั้น ไม่ใช่หลักฐานว่าผู้อ่านคนหนึ่งมีอคติ หรือแนวโน้มราคากำลังจะกลับทิศ

Tversky และ Kahneman ปี 1971 ศึกษาความเชื่อมั่นเกินจริงว่าตัวอย่างขนาดเล็กเป็นตัวแทนและให้ผลที่ทำซ้ำได้ โดยใช้แบบสอบถามเกี่ยวกับการตัดสินใจทำวิจัย งานนี้ไม่ได้กำหนดจำนวนการซื้อขายขั้นต่ำที่พิสูจน์ทักษะ

ข้อมูลใหม่อาจเปลี่ยนสาระสำคัญของเรื่องได้ จึงไม่ควรมองข้ามเพียงเพราะเป็นข้อมูลล่าสุด ให้แยกว่ามีอะไรเปลี่ยน ข้อมูลเปรียบเทียบกันได้และเป็นอิสระหรือไม่ และเลือกตัวอย่างมาอย่างไร ผลดีต่อเนื่องเพียงชุดเดียวไม่พิสูจน์ว่ากระบวนการดีขึ้น ส่วนผลเสียต่อเนื่องก็ไม่ได้ทำให้ผลดี “ถึงคิว” ต้องเกิด

บันทึกเหตุผลก่อน แล้วค่อยอ่านผลที่เกิดขึ้น

ตัวอย่างหกช่องต่อไปนี้เป็นแบบฝึกอ่านข้อมูลของบริษัทสมมติ ไม่ใช่การคาดการณ์บริษัทจริงหรือคำแนะนำซื้อขาย ใช้เพื่อวางข้ออ้าง จุดอ้างอิง และหลักฐานไว้ด้วยกัน ไม่ใช่วิธีที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าช่วยเพิ่มผลตอบแทน

ถ้าฐานเปรียบเทียบเปลี่ยน ให้ระบุการเปลี่ยนนั้น ไม่ใช่เขียนข้ออ้างใหม่ให้ตรงกับผล บันทึกนี้มีหน้าที่จัดระเบียบข้อมูล บทความไม่ได้แสดงว่าแบบบันทึกนี้กำจัดอคติ เพิ่มผลงาน แก้มือจากการขาดทุน หรือบอกว่าผลิตภัณฑ์ใดเหมาะกับผู้อ่าน

ผลกำไรขาดทุนกับคุณภาพของเหตุผลเป็นคนละคำถาม ผลดีครั้งเดียวไม่พิสูจน์ว่ากระบวนการเชื่อถือได้ และผลเสียครั้งเดียวก็ไม่อธิบายการตัดสินใจก่อนหน้าทั้งหมด ส่วนการคำนวณอัตราส่วนความเสี่ยงต่อผลตอบแทนและค่าคาดหมายมีคำอธิบายแยกไว้ในคู่มือที่เกี่ยวข้อง

อ่านข้อค้นพบพร้อมข้อจำกัดของงานวิจัย

แหล่งอ้างอิงมีทั้งทฤษฎีการเลือก งานทดสอบซ้ำที่พบความต่างระหว่างประเทศและภายในบุคคล ข้อมูลบัญชีในอดีตจากโบรกเกอร์สหรัฐฯ แห่งเดียว แบบสำรวจสหรัฐฯ งานในห้องทดลอง และแบบสอบถามด้านการวิจัย จึงไม่ได้ระบุว่าพฤติกรรมแต่ละแบบพบบ่อยเพียงใดในผู้เทรดไทยปัจจุบัน คำอธิบายแหล่งข้อมูลท้ายบทความยังระบุขอบเขตการอ่านบทคัดย่อหรือข้อความบางส่วน แยกจากการตรวจทั้งฉบับและภาคผนวก

ชื่ออคติเพียงคำเดียวไม่บอกว่าควรทำธุรกรรมอะไร มีสิทธิ์ใช้บริการใด หรือจะได้รับผลตอบแทนเท่าไร บทความนี้อธิบายการอ่านเหตุผล ไม่ใช่การประเมินสุขภาพจิตหรือการบำบัด

คำถามที่พบบ่อย

อยากกลับมาเท่าทุน แปลว่ามี loss aversion หรือไม่

ยังสรุปไม่ได้ ความต้องการนั้นหรือการถือสถานะขาดทุนไม่ระบุสาเหตุ ต้องแสดงจุดอ้างอิงแล้วเทียบผลได้และการสูญเสียขนาดเท่ากัน การไม่ชอบความเสี่ยงกับ disposition effect เป็นคนละแนวคิด

การจดบันทึกได้รับการพิสูจน์ว่าทำให้ผลตอบแทนดีขึ้นหรือไม่

บทความนี้ไม่ได้พิสูจน์เช่นนั้น บันทึกสมมติเพียงจัดข้ออ้าง จุดอ้างอิง หลักฐาน ความไม่แน่นอน และผลภายหลัง งานที่อ้างอิงไม่ได้แสดงว่าแบบบันทึกนี้ทำให้ได้กำไรมากขึ้นหรือได้เงินที่ขาดทุนคืน

ควรมองข้ามข้อมูลล่าสุดทั้งหมดหรือไม่

ไม่ควร ข้อมูลใหม่ที่เกี่ยวข้องอาจเปลี่ยนสาระของเรื่อง ให้ตรวจสิ่งที่เปลี่ยน ต้นทาง และวิธีเลือกข้อมูล ผลต่อเนื่องเพียงอย่างเดียวไม่กำหนดว่าแนวโน้มต้องไปต่อหรือกลับทิศ

ต้องมีผลกี่ครั้งจึงพิสูจน์ว่าวิธีหนึ่งใช้ได้

บทความนี้ไม่มีจำนวนตายตัว ต้องพิจารณาข้ออ้าง ความแปรปรวน วิธีเลือกข้อมูล และกระบวนการที่อาจเปลี่ยนไป จำนวนข้อมูลที่มากขึ้นไม่ได้แก้ปัญหาการเลือกข้อมูลโดยอัตโนมัติ

แหล่งข้อมูลและข้อจำกัดงานวิจัย

แหล่งข้อมูลมีเอกสารผู้ลงทุนสหรัฐฯ ปี 2014 ที่อ้างรายงาน Library of Congress ปี 2010 ทฤษฎีปี 1979 และงานทดสอบซ้ำปี 2020 ข้อมูลบัญชีจากโบรกเกอร์สหรัฐฯ แห่งเดียว แบบสำรวจสหรัฐฯ ในอดีต งานห้องทดลอง และแบบสอบถามวิจัย บางแหล่งอ่านในขอบเขตบทคัดย่อหรือข้อความบางส่วน ไม่ใช่ทั้งฉบับและภาคผนวก ต้องคงความแตกต่างระหว่างประเทศและภายในบุคคล บันทึกบริษัทเป็นเรื่องสมมติ ไม่ใช่หลักฐานว่าแบบบันทึกเพิ่มผลตอบแทน

1. Investor Bulletin: Behavioral Patterns of U.S. Investors
2. Behavioral Patterns and Pitfalls of U.S. Investors
3. Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk
4. Replicating patterns of prospect theory for decision under risk
5. The Trouble With Overconfidence
6. Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors
7. On the Failure to Eliminate Hypotheses in a Conceptual Task
8. Belief in the law of small numbers
9. Expectations of Returns and Expected Returns