Tâm lý giao dịch và thiên kiến: đọc bằng chứng trước khi kết luận

Đọc tâm lý giao dịch qua một nhận định cụ thể

Khi bạn nói “tôi tin nhận định này”, điều gì làm cơ sở cho niềm tin ấy? Tâm lý giao dịch liên quan đến cách suy nghĩ, cảm xúc và phán đoán đi vào quyết định. Một cách tìm hiểu là tách điều bạn tin, bằng chứng bạn đã thấy và mức độ chắc chắn mà bằng chứng đó cho phép.

Bài này chọn bốn nhóm vấn đề: ác cảm mất mát, quá tự tin, thiên kiến xác nhận, cùng việc suy luận từ kết quả gần đây hoặc từ ít trường hợp. Đây không phải toàn bộ tâm lý giao dịch, chỉ báo đo tâm lý chung của thị trường hay chương trình rèn luyện để có lãi. Các khái niệm giúp đặt câu hỏi rõ hơn; chúng không chẩn đoán người đọc.

Bản tin Investor.gov ngày 16 tháng 6 năm 2014 tóm tắt chín hành vi từ báo cáo tổng quan năm 2010 của Library of Congress về nhà đầu tư Mỹ. Danh sách đó có giao dịch tích cực, hiệu ứng định đoạt và sự chú ý đến thành tích quá khứ. Bốn nhóm được chọn ở đây không phải bản dịch lại của chín mục ấy.

Nói về mất mát phải xác định mốc so sánh

Ác cảm mất mát (loss aversion) nói đến việc một khoản mất có thể được coi trọng hơn khoản được tương ứng khi cùng tính từ một mốc tham chiếu. Trong lý thuyết triển vọng, chính mốc đó xác định đâu là được và mất. Ví dụ giả định dưới đây lấy số dư 100 đơn vị làm mốc: tăng 10 và giảm 10 là hai thay đổi bằng nhau về độ lớn, ngược chiều nhau.

Ví dụ chỉ làm rõ phép so sánh, không đo sở thích của bạn hay yêu cầu giữ hoặc bán một vị thế. Kahneman và Tversky (1979) xây dựng cách mô tả lựa chọn khi có rủi ro. Nghiên cứu lặp lại ở nhiều quốc gia năm 2020 tìm thấy sự ủng hộ rộng đối với các mẫu lựa chọn được kiểm tra, đồng thời có khác biệt giữa các quốc gia và ngay trong từng cá nhân. Không thể từ đó kết luận mất mát luôn có trọng số đúng gấp đôi phần được.

Ác cảm mất mát khác với ngại rủi ro: thích một kết quả chắc chắn hơn một lựa chọn bất định là phép so khác. Nó cũng khác hiệu ứng định đoạt, tức xu hướng bán khoản đầu tư đang lãi sớm hơn và giữ khoản đang lỗ. Muốn về bờ hoặc giữ một vị thế giảm giá chưa đủ để xác định ác cảm mất mát. Thông tin, thuế và lý do khác cũng có thể góp phần vào cùng hành động.

Quá tự tin vào điều gì?

Một người có thể đánh giá sai năng lực, thứ hạng hoặc độ chắc chắn của mình. Moore và Healy (2008) phân biệt ba cách hiểu này. Nếu gộp chúng vào một chữ “tự tin”, bạn sẽ không biết phải đối chiếu với dữ liệu nào.

Độ khó của nhiệm vụ có thể ảnh hưởng đến các đánh giá; một số nhiệm vụ còn cho thấy thiếu tự tin. Giọng nói quả quyết hay một dự báo lạc quan không đủ để kết luận một cá nhân quá tự tin.

Barber và Odean (2000) nghiên cứu tài khoản cổ phiếu phổ thông tại một công ty môi giới chiết khấu của Mỹ trong thập niên 1990. Kết quả về mức giao dịch và thành tích sau chi phí phù hợp với các mô hình quá tự tin. Đây không phải thử nghiệm ngẫu nhiên để xác định tâm lý người đọc. Chỉ riêng tần suất giao dịch không chẩn đoán được nguyên nhân hay dự báo lợi nhuận tương lai của một người.

Bằng chứng phù hợp chưa chắc phân biệt được các cách giải thích

Tìm bằng chứng ủng hộ không tự nó là sai. Vấn đề là bạn có tìm cách phân biệt nhận định đang thích với những cách giải thích khác hay không. Nếu chỉ thu thập ví dụ phù hợp với niềm tin ban đầu, cùng một dữ kiện có thể được dùng để ủng hộ nhiều câu chuyện.

Trong thí nghiệm tìm quy tắc của Wason (1960), chỉ dùng ví dụ xác nhận có thể khiến một giả thuyết sai không bị thách thức. Đó là một nhiệm vụ nhỏ trong phòng thí nghiệm, không phải nghiên cứu lợi nhuận giao dịch. Câu hỏi áp dụng vào việc đọc là: quan sát nào sẽ cho thấy cách giải thích hiện tại còn thiếu?

Bằng chứng trái chiều vẫn phải đáng tin và liên quan. Một tin đồn thiếu căn cứ không cần được đặt ngang hàng với báo cáo có bằng chứng vững chắc. Ba bản tin cùng lặp lại một thông báo cũng không phải ba xác nhận độc lập. Hãy tìm nguồn gốc thông tin và xem hai lập luận có thực sự nói về cùng một nhận định hay không.

Thông tin gần đây khác với số trường hợp ít

Thiên về thông tin gần đây liên quan đến trọng số bạn đặt vào thông tin mới. Ngoại suy là kéo một mẫu đã quan sát sang tương lai. Suy luận từ mẫu nhỏ lại liên quan đến việc coi ít trường hợp là đại diện đến mức nào. Các vấn đề có thể đi cùng nhau, nhưng thời điểm và số lượng quan sát là hai chuyện khác nhau.

Greenwood và Shleifer (2014) thấy kỳ vọng được báo cáo trong các chuỗi khảo sát nhà đầu tư Mỹ trước đây có tương quan dương với lợi suất cổ phiếu quá khứ. Những kỳ vọng được báo cáo khác với lợi suất kỳ vọng tính từ mô hình. Đây là mối liên hệ trong các chuỗi khảo sát đó, không chứng minh một người đọc có thiên kiến hay xu hướng giá sắp đảo chiều.

Tversky và Kahneman (1971) khảo sát sự tin tưởng quá mức vào tính đại diện và khả năng lặp lại của mẫu nhỏ qua các bảng hỏi về quyết định nghiên cứu. Bài đó không đưa ra số giao dịch tối thiểu để chứng minh kỹ năng.

Tin mới có thể làm thay đổi cơ sở nhận định. Cần hỏi điều gì thực sự mới, các quan sát có so sánh được và độc lập không, và chúng đã được chọn thế nào. Một chuỗi kết quả thuận lợi chưa đủ cho thấy quy trình tốt lên. Một chuỗi bất lợi cũng không làm kết quả tốt trở thành điều “đến lượt” phải xảy ra.

Ghi lý do nhận định trước khi đọc kết quả

Bản ghi dưới đây dùng một tình huống doanh nghiệp hoàn toàn giả định. Sáu mục giúp đặt nhận định, mốc so sánh và bằng chứng cạnh nhau. Đây không phải dự báo về một công ty thật, khuyến nghị giao dịch hay biện pháp đã được kiểm chứng là làm tăng lợi nhuận.

Nếu cơ sở so sánh thay đổi, hãy ghi rõ thay đổi ấy thay vì viết lại nhận định cho khớp kết quả. Bản ghi chỉ tổ chức thông tin. Ở đây chưa có bằng chứng rằng mẫu này loại bỏ thiên kiến, cải thiện thành tích, gỡ lại thua lỗ hay xác định sản phẩm phù hợp.

Chất lượng lý do và lãi lỗ thực tế là hai câu hỏi cần tách. Một kết quả có lãi không chứng minh quy trình đáng tin; một kết quả lỗ không giải thích được mọi phán đoán trước đó. Các phép tính tỷ lệ rủi ro lợi nhuận và kỳ vọng được trình bày riêng trong những hướng dẫn liên quan.

Giữ giới hạn nghiên cứu đi cùng kết luận

Các nguồn gồm lý thuyết lựa chọn, nghiên cứu lặp lại có khác biệt giữa quốc gia và trong cá nhân, dữ liệu tài khoản lịch sử ở một môi giới Mỹ, khảo sát Mỹ, cùng nhiệm vụ phòng thí nghiệm và bảng hỏi nghiên cứu. Chúng không xác định mức phổ biến của mỗi mẫu ở người giao dịch Việt Nam hiện nay. Phần nguồn cũng nêu rõ đâu là phạm vi đọc tóm tắt hoặc trích đoạn, thay vì toàn bộ bài và phụ lục.

Tên một thiên kiến không cho biết bạn nên giao dịch gì, có đủ điều kiện dùng dịch vụ không hay lợi nhuận sắp tới sẽ ra sao. Bài học ở đây là làm rõ nhận định và bằng chứng, không đánh giá sức khỏe tâm thần hay điều trị cảm xúc.

Câu hỏi thường gặp

Muốn gỡ lại khoản lỗ có chứng minh ác cảm mất mát không?

Không. Mong muốn đó hay việc giữ vị thế đang lỗ chưa xác định được cơ chế. Cần nêu mốc tham chiếu và so phần được, mất tương ứng. Ngại rủi ro và hiệu ứng định đoạt là các khái niệm khác.

Ghi chép quyết định có được chứng minh là tăng lợi nhuận không?

Bài này không chứng minh điều đó. Bản ghi giả định chỉ sắp xếp nhận định, mốc so sánh, bằng chứng, bất định và kết quả về sau. Các nghiên cứu được dẫn không cho thấy mẫu này gây ra lợi nhuận cao hơn hay thu hồi thua lỗ.

Có nên bỏ qua mọi thông tin gần đây không?

Không. Thông tin mới có liên quan có thể thay đổi cơ sở nhận định. Hãy kiểm tra nội dung thay đổi, nguồn gốc và cách chọn quan sát. Một chuỗi kết quả tự nó không cho biết xu hướng phải tiếp diễn hay đảo chiều.

Cần bao nhiêu kết quả mới chứng minh được một phương pháp?

Không có con số chung ở đây. Cần xét nhận định, độ biến động, cách chọn quan sát và khả năng quy trình đã thay đổi. Nhiều quan sát hơn không tự động khắc phục việc chọn dữ liệu lệch.

Nguồn và giới hạn nghiên cứu

Nguồn gồm bản tin Mỹ năm 2014 dựa trên tổng quan Library of Congress năm 2010; lý thuyết triển vọng năm 1979 và nghiên cứu lặp lại năm 2020; tài khoản tại một môi giới Mỹ, khảo sát lịch sử Mỹ, nhiệm vụ phòng thí nghiệm và bảng hỏi nghiên cứu. Một số nguồn được đọc ở mức tóm tắt hoặc trích đoạn, không phải toàn bộ bài và phụ lục. Cần giữ khác biệt giữa quốc gia và trong cá nhân. Bản ghi doanh nghiệp là giả định, không chứng minh tác dụng cải thiện lợi nhuận.

1. Investor Bulletin: Behavioral Patterns of U.S. Investors
2. Behavioral Patterns and Pitfalls of U.S. Investors
3. Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk
4. Replicating patterns of prospect theory for decision under risk
5. The Trouble With Overconfidence
6. Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors
7. On the Failure to Eliminate Hypotheses in a Conceptual Task
8. Belief in the law of small numbers
9. Expectations of Returns and Expected Returns